اصالت و تاریخچه آیین سیزدهم فروردین
بهگزارش ، در سالهای تحصیل در دانشگاه شیراز یکی از استادان ما که خود بر کیش زرتشتی بودند، تاریخ ایران پیش از اسلام را برای ما تدریس میکردند و بخشی از درس ایشان آشنایی ما با رسوم و ریشههای آیینهای پیشینیانمان بود.
نکته جالب در تدریس ایشان که همواره در ذهن من ماندگار شد، نداشتن تعصب و جانبداری از برخی رسوم گاه نادرست پیشینیان و ارائه اطلاعات درست و دقیق و تحلیل گونه به شاگردان بود. امروز به مناسبت آیین ریشه دار سیزده به در با آرزوی طول عمر همراه با عزت برای آن استاد گرانمایه، آنچه را در محضر ایشان و مطالعه منابع تاریخی درباره این رسم دیرین آموختهام، خدمت مخاطبات عرض میکنم.
با رجوع به تقویم ایران باستان میبینیم که ایرانیان سیزده فروردین را ویژه خداى باران (تیشتر) و علت حضور در دامان دشت و طبیعت را شکرگزارى و طلب باران و نعمت مىدانند. استاد فرهوشى، آیین سیزده نوروز را «روز ویژهی طلب باران براى کشتزارهاى نورسیده» در دورانهاى کهن میداند و میگوید: «ایرانیان در روزگاران کهن پس از برگزاری مراسم نوروزى و دمیدن سبزه و گندم و جو و حبوبات در نخستین روزهاى سال و در روزى که متعلق به ستارهی باران بود، یعنى در روز سیزدهم فروردین، به دشت و صحرا و کنار چشمه و جویبار مىرفتند و به هنگام شکست یافتن دیو خشکسالى «اپوش» در نیم روز، گوسفند بریان مىکردند و این نثارى بود براى فرشته باران تا کشتهاى نودمیده را سیراب کند. از اینرو خوردن غذاى روز در دشت و صحرا نشانهی همان فدیه گوسفند بریان است که در اوستا هم آمده است.همچنین برپایه دیدگاه دکتر مهرداد بهار فرزند مرحوم ملک الشعرا بهار و استاد مسلم اساطیر ایرانی، آیین سیزده فروردین از نجوم میانرودانی (بینالنهرینى) تاثیر و شکل گرفته است. برپایهی نظریه ایشان و براساس گاه شماری ایرانی، عمر هستی ۱۲ هزار سال است و هزاره سیزدهم ظهور ناجی موعود است؛ بنابراین ۱۲ روز اول فروردین نمادی از انجام وظیفه فردی و اجتماعی، نیکوکاری، نبرد با بدیها و روز سیزدهم فروردین تمثیلی از جشن زایش انسان و نمادی از آغاز زندگی جاودانی در پردیس است.
اما در خصوص باوری نادرست و خرافی که سیزده را نحس میدانند باید گفت که باور به نحوست این عدد که امروزه در ایران به آن باور دارند، منشاء ایرانی ندارد و موضوعى است که از دیرباز در فرهنگهاى کهن مطرح بوده است و در بیشتر آنها، هرچه عدد هفت مقدس و خجسته است، در برابر سیزده به عنوان عددى نحس و نامیمون شناخته شده است.
در تورات، از برخورد ستارهی دنبالهدارى با زمین در روز سیزده فروردین (روز سیزدهم سال نو مصرى) گزارش مىدهد که باعث آتشفشان و زمینلرزه، ویرانى کاخها و مرگ بسیارى از مردم میشود.
همچنین گفته شده گرفتارى حضرت مسیح در روز سیزدهم ماه بوده است و در شام آخر سیزده تن بر سر سفره بوده اند و در تاریخ یونان آمده است پدر اسکندر مقدونى، تندیس خود را در نیایشگاهی گذاشت که تندیس دوازده خدای یونان در آن بود، اما پس از زمانى کوتاه، ناخجستگی عدد سیزده دامنش را گرفت و به دست دشمنانش کشته شد.
این باورها با رسوخ شگفتی در همه جهان آن زمان انتشار یافت و مردم به همان باورها گرویدند و از عدد سیزده تا به امروز میترسند.
آنچه روشن است این است که ایرانیان، برخلاف اروپاییان سیزده را شوم نمیدانستهاند و روز سیزدهم فروردین برایشان بسیار گرامی بوده است. آنان با عشق و علاقه فراوان بدون کوچکترین آسیب به طبیعت به قول استادم که نه چیزی از طبیعت کم کنیم و نه نازیبایی بر دامانش اضافه کنیم، روزی خوب و خوش را البته گروهی و دسته جمعی در دامان سبز طبیعت سپری میکردند. کاش ما هم به رسم پیشینیان خود پایبند باشیم و در روز طبیعت، طبیعت را دوست داشته باشیم.
یادداشتی از: سکینه نعمتی
